Afazi: Tanımı, Türleri, Teşhis Yöntemleri ve Tedavi Seçenekleri

Beyinde günlük davranışların kontrolü için birçok farklı alan bulunmaktadır. Anlama, konuşma ve iletişimi sürdürmeye yarayan çeşitli bölgeler de bu alanlar arasındadır. Özellikle bu görevlerden sorumlu bölgelerde meydana gelen travma, anlama ve konuşma güçlüklerine yol açabilir. Genellikle bir hastalık sonucunda ortaya çıkan bu anomaliye afazi denir. Afazi, kişinin konuşma, anlama ve iletişimdeki yeteneklerine bağlı olarak çeşitlenir. En yaygın afazi türlerinde hastalar konuşulanları anlayamaz veya anlamsız yanıtlar verebilirler. Afazi, doğru teşhis ve tedavi ile birlikte, hasta ve yakınlarının iyileşme sürecine olumlu etkisiyle geri döndürülebilir bir hastalıktır.

Afazi Nedir?

Beyinde, konuşulanı anlama ve anlamlı konuşmaya yardımcı olan özel bölgeler bulunmaktadır. Korteksteki bu alanlar, iletişim sağlamak ve kişinin dil fonksiyonlarını çeşitli yollarla sürdürmesini sağlamak için önemlidir. Bu alanlar genellikle sol hemisferde yer almaktadır. Sol hemisferdeki hasar, konuşma kabiliyetinde bozulmalara yol açabilir. Afazi, toplumda en yaygın olarak görülen türlerden biri olan felç gibi beyinde kısmi beslenme bozuklukları yaratan travmalarla tetiklenebilir. Afazi hastaları genellikle orta yaşlı ve yaşlı bireylerden oluşur. Tüm afazi hastalarında, hastalığın şiddetine göre farklılık gösteren ortak sorunlar bulunmaktadır. Genelde, bu hastalar konuşulanları anlamakta zorlanabilir veya kelimelerle anlamlı cümleler kurmada güçlük çekebilirler. Farklı afazi türleri, hastalığın şiddetine, dil kullanma ve anlama becerilerine göre sınıflandırılır.

Afazi Nedenleri Nelerdir?

Afazinin altında yatan birçok hastalık bulunmaktadır. Genellikle, afazinin travmalarla ilişkili olarak geliştiği bilinmektedir. Ayrıca, kalıtsal olarak yüksek oranlarda görülen demans gibi hastalıklar da afaziye yol açabilir. Progresif afazi, zamanla gelişen ve ilerleyen bir durumdur. Bu, travmaya bağlı afazi gibi yavaş konuşma, kelimeleri unutma, kelime üretememe, duraksayarak konuşma ve anlamada zorluk gibi sorunların ortaya çıkmasına neden olur. Toplumda yaygın olan travmaya bağlı afazide ise beyinde hasara bağlı beslenme sorunları meydana gelir ve dil üretiminde görevli alanlarda işlev kaybı yaşanır. Beyin, her saniye oksijen tüketen ve glikozu birincil yakıt olarak kullanan bir organdır. Oksijen eksikliğinin uzun sürmesi beyinde beslenme sorunu yaratır. Afaziye neden olan beyin beslenme bozukluklarının başında felç gelir. Bu, halk arasında inme olarak bilinir. Beyinde meydana gelen enfeksiyonlar, yaralanmalar, darbeler ve tümörler de benzer şekilde kan akışını engelleyerek afazi sebebi olabilir.

Kortekste, yani beynin esas işlevsel kısmındaki iki önemli alan, travmadaki hasar görebilecek bölgelerdir. Anlama ve konuşma ile ilgili olan bu alanlar Wernicke ve Broca alanları olarak adlandırılır. Wernicke alanı, sol kulağın üst kısmında temporal lobda yer alırken, Broca alanı ise sol şakakta frontal lobda bulunur. Wernicke alanı, anlamla ilişkili bir bölgedir ve konuşulanı anlamakla görevlidir. Broca alanı ise beynin anlamlandırdığı dili ifade etmek ve konuşmak için sorumludur. Bu iki alanın işlev kaybı, anlama ve konuşma zorluklarına yol açar.

Afazi Belirtileri Nelerdir?

Afazi türlerine göre teşhiste rol oynayabilecek farklı belirtiler bulunmaktadır. Ancak afazi şüphesi taşıyan hastalarda ortak belirtiler görülmektedir. Bu belirtiler dil üretme, konuşulanı ve yazılanı anlama, konuşmaya dair sorunlar olarak kendini gösterir. Afazi şüphesi taşıyan hastaların kliniklere başvururken en sık gösterdikleri belirtiler şunlardır:

• Duraklayarak konuşma
• Konuşulanı anlayamama
• Kendisine söylenenleri tekrar edememe
• Anlamlı kelimeleri bir araya getirip anlamlı cümleler kuramama
• Konuşmadan önce kelimeleri türetmede zorluk yaşama
• Yazılanı anlayamama ve okuyamama
• Dil bilgisi açısından bozuk ifadeler kullanma

Bu belirtileri gösteren hastalarda ortak zorluk; daha önce konuştukları dilde ifade etme ve anlama güçlükleridir. Afazi türlerine göre belirtilerin bir veya daha fazlasını gösterme durumu değişiklik gösterebilir.

Afazi Türleri Nelerdir?

Korteks hasarına bağlı olarak afazi çeşitlenebilir. Afazinin türlerine göre beyindeki hasar ve hastalığın belirtileri de değişkenlik gösterir. Afaziye neden olan sol hemisferdeki Wernicke ve Broca alanları kritik öneme sahiptir. Özellikle bu bölgelerin her birinin veya ikisinin birden zarar görmesi, hastalığın şiddetini belirleyen önemli bir etkendir. Afazi türleri belirti ve bulgulara göre şöyle çeşitlendirilebilir:

Wernicke Afazisi (Akıcı Afazi): Wernicke alanı konuşmaları ve yazıları anlama ile ilgilidir. Bu alanda sorun yaşayan bir hasta, konuşulanları dinleyip yanıt verme aşamasında, içerikle ilişkili cümleler kuramaz. Kişi, konuşabilir ve yazabilir, ancak söyledikleri tamamen anlamsız olabilir. Dilbilgisi açısından doğru cümleler kursalar bile, beklenen yanıtları veremezler. Örneğin, “Bir bardak su ister misin?” sorusuna “yarın otobüsle döneceğim.” gibi konudan alakasız bir yanıt verebilirler.

Broca Afazisi (Tutuk Afazi): Kişi karşısındakini dinler ve anlar, ancak anlamlı yanıtlar vermekte zorluk çeker. Bu afazi türünde hasta tam cümle kurarken duraksar, kelimeleri hatırlamakta zorluk çeker ve dil bilgisi açısından bozuk cümleler oluşturur. Konuşma eylemi gerçekleştirmek isteyen hasta, ağız ve dilini hareket ettirmekte zorlanır ve kelimeleri çıkarmakta zorluk yaşar.

Global Afazi: En şiddetli afazi türüdür. Hem Wernicke hem de Broca alanlarında bir disfonksiyon bulunmaktadır. Hastalar, yazılanları ve konuşulanları anlamaz, yanıtlarda bulunamaz ve okuyamaz. Bu hastaların sadece anlamsız sesler ve mimiklerle iletişim kurmaya çalıştığı gözlemlenir.

Progresif Afazi: Altta yatan başka bir hastalığa bağlı olarak gelişen bir afazi türüdür. Demans, migren, frontal lob hasarı veya frontal/temporal loblardaki atrofi ile zamanla ortaya çıkan bir durumdur.

Transkortikal Afazi: Wernicke hasarına benzer belirtiler gösterir. Hasta anlamlı cümleler kurabilir ve akıcı konuşabilir, ancak konuşulanların bağlamına uymayabilir. Söylenenleri tekrarlama yeteneklerini korurlar.

Kondüksiyon Afazisi (İletim Afazisi): Bu hastalarda dil ve anlatımdan sorumlu iki alan korunmuş, ancak bu alanların bağlantısını sağlayan sinir ağları hasar görmüştür. İletim afazisi yaşayanlar konuşabilir, konuşulanı anlayabilir, yazabilir ve okuyabilir. Ancak bazen konuşma ve yazıda ses değişiklikleri gözlemlenebilir. Bu durum, Broca afazisindeki kadar şiddetli olmasa da benzer özellikler taşır.

Anomik Afazi: Bu hastalarda ana sorun nesnelerin adını hatırlayamamak ve kelimelerle nesneleri ilişkilendirememektir. Herhangi bir nesne adı geçen cümleler kurarken nesneden “şey, bu, o” gibi ifadelerle bahsederler.

Afazi Nasıl Teşhis Edilir?

Afazi, uzman bir nörolog tarafından, kişideki ifade ve algı sorunlarıyla tespit edilmektedir. Teşhis sürecinde, geçmiş hastalık öyküsü, aile genetiği, tanısal görüntüleme yöntemleri, konuşma testleri, dil bilgisi ve anlatım testleri gibi çeşitli parametreler kullanılır. Kesin teşhis, hastanın konuşması ve dinleme esnasında yapılan görüntüleme yöntemleriyle konulmaktadır.